کمکهای اولیه خونریزی، خونریزی (هموراژ) به خروج خون از دستگاه قلبی-عروقی گفته میشود و یکی از شرایط اضطراری جدی است که نیاز به کنترل سریع دارد. کنترل خونریزی زخم خارجی یک اقدام نجات بخش (Life-Saving) در مرحله پیشاز بیمارستانی (Pre-hospital) محسوب میشود و میتواند جان مصدوم را نجات دهد. در لحظات بحرانی، هر ثانیه اهمیت دارد و اقدامات سریع و درست میتواند مانع از تشدید وضعیت و بروز شوک شود. دانستن اصول کمک های اولیه خونریزی به افراد عادی و امدادگران این امکان را میدهد که با آرامش و مهارت مناسب، خونریزی را کنترل کنند و از عوارض تهدیدکننده زندگی جلوگیری نمایند. آموزش درست و آشنایی با روشهای کنترل خونریزی، از جمله فشار مستقیم، بانداژ و استفاده از تورنیکه، میتواند تفاوت بین یک اقدام نجات بخش و یک حادثه جدی را رقم بزند. آشنایی با این اصول همچنین اعتماد به نفس فرد را در موقعیت های اضطراری افزایش میدهد و کمک میکند تا بدون وحشت و سردرگمی، تصمیمات مؤثر بگیرد. با داشتن دانش اولیه، افراد میتوانند پیش از رسیدن کمک تخصصی، وضعیت مصدوم را تثبیت کرده و احتمال بروز عوارض جدی را کاهش دهند.
ارزیابی اولیه و ایمنی
قبل از انجام هر اقدامی، ایمنی خود، مصدوم و اطرافیان را بررسی کنید. به خطراتی مانند ترافیک، برقگرفتگی، آتش، مواد شیمیایی یا احتمال خشونت توجه داشته باشید تا خودتان نیز در معرض خطر قرار نگیرید. ایمنی اولیه، اولویت اصلی است و بدون آن هیچ اقدام بعدی نمیتواند مؤثر و ایمن باشد.
پس از اطمینان از ایمنی محیط، فوراً با شماره اورژانس تماس بگیرید یا از فرد دیگری بخواهید این کار را انجام دهد. اعلام سریع حادثه و موقعیت دقیق آن، زمان رسیدن کمک حرفهای را کوتاه میکند و شانس نجات مصدوم را افزایش میدهد. در صورت امکان و در دسترس بودن، از تجهیزات حفاظت فردی (PPE) مانند دستکش نیتریل، ماسک و محافظ چشم استفاده کنید تا در معرض خون و مایعات بدن قرار نگیرید و خطر ابتلا به عفونت یا بیماریهای واگیردار کاهش یابد.
همچنین سطح هوشیاری مصدوم را با صحبت کردن، تماس چشمی و بررسی پاسخهای ABC یا رویکرد جدید XABCDE ارزیابی کنید. این ارزیابی اولیه به شما کمک میکند تا شدت وضعیت مصدوم را بسنجید و اقدامات بعدی، مانند کنترل خونریزی یا احیای حیاتی، را به شکل صحیح انجام دهید.
کمک های اولیه خونریزی و طبقهبندی خونریزی
برای اینکه بتوانیم به درستی کمک های اولیه خونریزی را انجام دهیم لازم است در ابتدا دسته بندی خونریزی ها را به درستی بدانیم.
خونریزیها برای انتخاب روش مناسب کنترل و اولویتبندی اقدامات، به دو دسته اصلی طبقهبندی میشوند:
الف) بر اساس منبع عروقی
شریانها (Arterial): خون روشن و قرمز پررنگ است که با ضربان قلب به صورت فوارهای خارج میشود. این نوع خونریزی شدیدترین و خطرناکترین نوع است و نیاز به اقدام فوری دارد، زیرا میتواند در عرض چند دقیقه جان مصدوم را تهدید کند.
سیاهرگها (Venous): خون تیرهتر و قرمز مایل به آبی است و جریان آن یکنواخت و ثابت است. خونریزی وریدی معمولاً کندتر از شریانی است، اما در صورت حجم زیاد نیز میتواند تهدید جدی ایجاد کند.
مویرگها (Capillary): خونریزی آهسته و نشتکننده است و معمولاً در بریدگیها یا خراشهای سطحی دیده میشود. این نوع خونریزی معمولاً کمتر تهدیدکننده است اما نیاز به شستشوی زخم و پانسمان مناسب با توجه به نوع زخم پانسمان مرطوب و یا پانسمان خشک دارد تا از عفونت جلوگیری شود.
ب) بر اساس شدت و حجم خون از دست رفته
خفیف: حجم خون اندک است و معمولاً مویرگی یا وریدی کوچک است. این خونریزی اغلب با فشار مستقیم ساده قابل کنترل است و نیاز به اقدامات پیچیده ندارد.
شدید (Hemorrhage Major): خونریزیای که میتواند به سرعت باعث شوک شود. علائم هشداردهنده شامل رنگپریدگی، پوست سرد و مرطوب، تعریق شدید، ضربان قلب سریع (تاکیکاردی)، تنفس سریع (تاکیپنه)، بیقراری، کاهش سطح هوشیاری و فشار خون پایین است. شناسایی سریع این نوع خونریزی و کنترل فوری آن، اهمیت حیاتی دارد تا از مرگ ناگهانی مصدوم جلوگیری شود.
کمکهای اولیه خونریزی و مراحل کنترل خونریزی (C-A-B-C)
مرحله ۱: C – فشار مستقیم (Direct Pressure)
موثرترین و اولین روش کنترل خونریزی است. روی محل خونریزی را با پد گاز استریل یا پارچه تمیز بپوشانید و با کف دست فشار مستقیم و محکم وارد کنید تا خونریزی بند بیاید. اگر خون به اولین پد نفوذ کرد، پد دوم را روی آن قرار دهید و فشار را ادامه دهید. ناحیه زخم را در صورت امکان بالاتر از سطح قلب قرار دهید تا فشار هیدرواستاتیک کاهش یابد.
مرحله ۲: A – ارزیابی مجدد و فشار روی شریان (Re-Assess & Arterial Pressure)
اگر پس از ۵-۱۰ دقیقه فشار مستقیم خونریزی شدید متوقف نشد، نقاط فشار شریانی مانند شریان بازویی (Brachial) و شریان فمورال (Femoral) را شناسایی و فشار دهید تا جریان خون به ناحیه کاهش یابد.
مرحله ۳: B – بانداژ (Bandaging)
پس از کنترل خونریزی با فشار مستقیم، برای تثبیت پد و ادامه فشار، از بانداژ فشاری استفاده کنید. بانداژ را محکم ببندید اما جریان خون به نواحی پایینتر را قطع نکند. تکنیک بانداژ سهگوش (Triangular Bandage) برای ایجاد اسلینگ و فشار مفید است.
مرحله ۴: C – تورنیکه (Tourniquet)
تورنیکه یک وسیله نجاتبخش اما آخرین راه حل است. فقط برای خونریزی شدید و تهدیدکننده حیات اندام استفاده شود که با فشار مستقیم کنترل نمیشود. آن را ۵-۷ سانتیمتر بالاتر از زخم روی اندام ببندید و زمان اعمال آن را یادداشت کنید. تورنیکه نباید تا رسیدن پرسنل پزشکی شل شود.
کنترل خونریزیهای خاص
در برخی شرایط، خونریزی در نواحی خاص بدن رخ میدهد که روش کنترل آن با خونریزیهای معمولی متفاوت است. آشنایی با این موارد کمک میکند تا در شرایط اضطراری، اقدامات صحیح و ایمن انجام شود و از بدتر شدن وضعیت مصدوم جلوگیری گردد.
خونریزی بینی (اپیستاکسی)
در این حالت، مصدوم را در وضعیت نشسته قرار دهید و سر او را کمی به جلو خم کنید تا خون وارد حلق و مجاری تنفسی نشود. از مصدوم بخواهید از دهان نفس بکشد و با انگشتان شست و سبابه، قسمت نرم بینی را به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بدون وقفه فشار دهد. استفاده از کمپرس سرد روی پیشانی یا پشت گردن نیز میتواند به کاهش خونریزی کمک کند. اگر خونریزی پس از ۱۵ دقیقه متوقف نشد یا بسیار شدید بود، مراجعه به مرکز درمانی ضروری است.
خونریزی از گوش یا دهان
این نوع خونریزی معمولاً در اثر ضربه های شدید به سر یا صورت رخ میدهد و ممکن است نشانه آسیب جدی باشد. مصدوم را در وضعیت بهبود یا ریکاوری به پهلو بخوابانید، ترجیحاً به سمت آسیبدیده، تا خون به راحتی خارج شود و وارد راه هوایی نشود. روی ناحیه خونریزی یک پد گاز استریل قرار دهید اما از وارد کردن فشار مستقیم یا مسدود کردن کامل مجرا خودداری کنید، زیرا ممکن است باعث افزایش فشار داخلی شود.
استفراغ خونی یا خروج خون از دهان
وجود خون در استفراغ یا خروج خون از دهان میتواند نشانه خونریزی داخلی دستگاه گوارش یا سیستم تنفسی باشد. در این شرایط، مصدوم را در حالت نشسته یا نیمه نشسته و یا به پهلو قرار دهید تا خطر ورود خون به ریه کاهش یابد. از دادن هرگونه غذا یا نوشیدنی خودداری کنید و فوراً او را به مرکز درمانی منتقل نمایید.
خونریزی داخلی
خونریزی داخلی ممکن است بدون مشاهده خون خارجی رخ دهد و تنها با علائم شوک مشخص شود. نشانههایی مانند رنگپریدگی، تعریق سرد، ضعف شدید، سرگیجه، کاهش سطح هوشیاری یا درد شکم میتواند هشداردهنده باشد. در چنین شرایطی، اقدامات اصلی شامل حفظ راه هوایی و تنفس (ABC)، گرم نگه داشتن مصدوم، دراز کشاندن او و بالا آوردن پاها در صورت نبود آسیب سر یا قفسه سینه است. انتقال سریع به بیمارستان مهمترین اقدام برای نجات جان مصدوم در خونریزی داخلی محسوب میشود.
مراقبتهای پس از کنترل اولیه و انتقال
پس از کنترل اولیه خونریزی، مراقبت از مصدوم تا زمان رسیدن نیروهای اورژانس اهمیت بسیار زیادی دارد. مصدوم را گرم نگه دارید، زیرا از دست دادن خون میتواند باعث کاهش دمای بدن و تشدید شوک شود. در صورت نبود آسیب به سر، گردن یا ستون فقرات، پاهای او را حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر بالا بیاورید تا گردش خون به اندامهای حیاتی مانند مغز و قلب بهتر انجام شود.
از دادن هرگونه غذا یا نوشیدنی به مصدوم خودداری کنید (NPO)، زیرا ممکن است نیاز به جراحی اورژانسی داشته باشد و وجود مواد غذایی در معده خطرات بیهوشی را افزایش دهد. در این مدت، به طور مداوم سطح هوشیاری، تنفس، نبض و رنگ پوست مصدوم را بررسی کنید تا در صورت بروز تغییرات خطرناک بتوانید سریع واکنش نشان دهید.
همچنین اطلاعات مهم مانند زمان وقوع حادثه، نوع آسیب، میزان خونریزی، اقدامات انجامشده و زمان بستن تورنیکه (در صورت استفاده) را به پرسنل اورژانس منتقل کنید. ارائه این اطلاعات به تیم درمانی کمک میکند تا تصمیمات سریعتر و دقیقتری برای ادامه درمان مصدوم اتخاذ شود.
نکات کلیدی و اخلاقی
کمکهای اولیه خونریزی، اصل «خودت را به خطر نینداز» همواره باید در اولویت قرار گیرد. امدادگر زمانی میتواند به دیگران کمک کند که خود در امنیت باشد؛ بنابراین پیش از هر اقدامی، شرایط محیطی را بررسی کنید و در صورت وجود خطر، ابتدا آن را برطرف یا از محل دور شوید. در خونریزی های شدید، طبق رویکرد نوین XABCDE، کنترل خونریزی خارجی شدید حتی قبل از شروع احیای قلبی–ریوی (CPR) اهمیت دارد، زیرا از دست دادن سریع خون میتواند در مدت کوتاهی جان مصدوم را تهدید کند. هدف اصلی کمکهای اولیه، تثبیت وضعیت مصدوم، جلوگیری از بدتر شدن شرایط و حفظ حیات تا رسیدن نیروهای تخصصی درمانی است.
از نظر اخلاقی و انسانی، احترام به مصدوم و حفظ کرامت او اهمیت زیادی دارد. اگر مصدوم هوشیار است، پیش از انجام اقدامات کمک های اولیه رضایت آگاهانه او را دریافت کنید و با آرامش برایش توضیح دهید چه کاری انجام میدهید. حفظ حریم خصوصی، اطمینانبخشی به مصدوم و پرهیز از ایجاد ترس یا استرس اضافی، بخشی از اصول اخلاقی در امدادرسانی است. همچنین تلاش کنید با حفظ آرامش خود، محیطی امن و مطمئن برای مصدوم فراهم کنید تا روند کمکرسانی مؤثرتر انجام شود.
سوالات متداول
۱. آیا میتوان از پنبه برای بند آوردن خونریزی در کمکهای اولیه خونریزی استفاده کرد؟
بهتر است از پنبه به طور مستقیم روی زخم استفاده نشود، زیرا الیاف آن ممکن است به زخم بچسبد و هنگام برداشتن، خونریزی دوباره شروع شود. استفاده از گاز استریل، پارچه تمیز یا باند بهترین گزینه برای کنترل خونریزی است.
۲. چه زمانی خونریزی خطرناک محسوب میشود و نیاز به اورژانس دارد؟
اگر خونریزی شدید باشد، با فشار مستقیم بند نیاید، خون به صورت فواره ای خارج شود، یا علائم شوک مانند رنگ پریدگی، ضعف، سرگیجه و کاهش هوشیاری مشاهده شود، وضعیت خطرناک است و باید سریعاً با اورژانس تماس گرفته شود.
۳. آیا در کمکهای اولیه خونریزی شستن زخم قبل از توقف خونریزی ضروری است؟
در خونریزی شدید، اولویت با کنترل خونریزی است نه شستشو. پس از کنترل خونریزی میتوان زخم را با آب تمیز شستشو داد. در شرایط اضطراری، تمرکز اصلی باید روی جلوگیری از ادامه خونریزی باشد.
۴. آیا بالا بردن عضو آسیب دیده همیشه کمک کننده است؟
بالا بردن اندام آسیب دیده میتواند به کاهش خونریزی کمک کند، اما جایگزین فشار مستقیم نیست. این روش فقط زمانی استفاده میشود که شکستگی یا آسیب جدی به اندام وجود نداشته باشد و باعث درد یا آسیب بیشتر نشود.
۵. بعد از کنترل خونریزی چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر زخم عمیق باشد، احتمال عفونت وجود و نیاز به درمان عفونت زخم داشته باشد، جسم خارجی در زخم باقی مانده باشد یا خونریزی دوباره شروع شود، مراجعه به پزشک ضروری است. حتی در خونریزی های ظاهراً خفیف نیز اگر زخم وسیع یا آلوده باشد بهتر است بررسی پزشکی انجام شود.